Sunday, April 03, 2011

DELEGAÇÃO DO MINISTÉRIO DA SAÚDE LIDERADA PELA S.E. VICE-MINISTRA DA SAÚDE” NO 110 CONFERÊNCIA NACIONAL DE SAÚDE RURAL, PERTH, AUSTRALIA

Vice Ministra da Saude RDTL
A conferência tem sido realizado com o apoio da Aliança Nacional de Saúde Rural, Australia. S.E. Vic-Ministra da Saúde foi convidado como orador com tópico “Implementação de Serviço Integrado de Saúde Comunitária”.
A conferência visa para procurar e reforçar a colaboração e cooperação mutua sobre a saúde rural das comunidades nas areas mais remotas e dando uma perspectiva as necessidades e desafios que se encontram nestas areas.
A conferência fornecerá a oportunidade para compartilhar as melhores práticas e lições aprendidas e realçar a importância de cuidados primarios de saúde nas areas rurais e identificando as prioridades de acordo com as necessidades das comunidades locais de cada país.
Esta foi a segunda (2a) vez que o Ministério da Saúde paticipava neste evento.

OBJECTIVOS

Os objectivos de Timor-Leste para participar nesta conferência foram: 
 
1.      Uma boa oportunidade para construir uma relação amigavél entre sector da saúde rural da Australia e Timor-Leste;
2.      Para compartilhar a experiencia de cada país no aspecto de cuidados primários de saúde;
3.      Identificar desafios como também oportunidades e prioridades de cada país
4.      Explorar novos meios e inovadores de trabalhar connjunta na  realização das metas de desenvolvimento milenio.


DATA DA CONFERÊNCIA

A conferência tem sido realizado no Centro da Convenção, Perth, Australia, a partir do dia 13 até 16 de Março de 2011, começando ás 9.00 – 17.30 horas 

DELEGAÇÃO DE TIMOR-LESTE

A.    Ministerio da Saúde, RDTL
1.      S.E. Vice-Ministra da Saúde, Ministério da Saúde, RDTL – Chefe da Delegação
2.      Sr. Carlitos Freitas Correia, Chefe Departamento de Promoção e Educação a Saúde, Ministério da Saúde
3.      Dr. Avelino Guterres Correia, Assistência Técnica ao Sistema Informação a Saúde e Website, Ministério da Saúde

CONTEUDO DA CONFERÊNCIA

A.    Conferência:
Na 1a Secção Plenaria, S.E. Vice-Ministra da Saúde, RDTL foi uma das oradores com o tópico “Implementação de Serviço Integrado de Saúde Comunitária ”.
Neste tópico S.E, usando o “power point presentation”, fez uma introdução breve sobre a condição geografica, o número da população (genero, grupo etária) de Timor-Leste, visão “Timorense Saudavel num País Timor-Leste Saudavel” e a missão do Ministério da Saúde, Pacotes de Serviços de Saúde (Pacotes de Servicos Básicos e Pacotes de Serviços Hospitalares) e as dificuldades encontradas durante a implementação de pacotes. Tambem S.E. explicando a razão porque criraran o “Serviço Integrado de Saúde Comunitária”.
Mais adiante S.E. explicando mais detalhado sobre o conceito e/ou definição e principio de SISCa, areas de cobertura, componentes essenciais relevantes e interligados e orçamento alocado a SISCa.
S.E. também explicou o resultado do SISCa, onde houve uma grande influencia na reduçao da taxa mortalidade, particularmente, crianças menos de cinco anos, diminuição da taxa fertilidade total, aumentou a cobertura de cuidados ante-natais e a imunização e planeamento familiar sadio em todo o territorio.
Por ultimo, as dificuldades e desafios que se encontram durante a implementação de SISCa, concernente, a limitação de recursos humanos, financeiros e apoio logistica.
Para realçar que, com o SISCa bem implementada e integrado no país e recursos bastante adequado, toda a população de Timor-Leste poderá ter o acesso a saúde bem como nas areas urbanas e areas rurais mais remota do país.
Para concretizar os participantes nesta conferência, S.E. Vice-Ministra da Saúde fez a ultima apresentação uzando o DVD player sobre as actividades de SISCa.
    
Embora, tem sido alcançado o progresso significativo em melhorar a saúde das populações nas areas rurais, importante de tudo como, fortaleçer e fortificar os laços de cooperação e colaboração continua de forma concretizar a saúde da população nas areas rurais de Timor-Leste.

CONCLUSÃO

A conferência foi uma oportunidade ao Ministério da Saúde para fortaleçer e fortificar a relação entre Timor-Leste e Australia. Experiencia de Timor-Leste mostrando que com SISCa toda a população de Timor-Leste deverá ter o acesso a saúde, mesmo nas areas rurais e urbanas. MS002



Thursday, March 31, 2011

Diskrusu Vice Ministra da Saude, RDTL Iha Kampanha Nasional Ba Advokasia Nutrisaun


“NUTRISAUN DI’AK SUPORTA DEZENVOLVIMENTU
TIMOR LESTE”

Kampanya Advokasia Nutrisaun


Exelentissimo:

Distintos konvidadus Senhoras e Senhores

Maluk tomak hosi Ministerio da Saude no Ministerio sira seluk.
Reprezentante hosi Agencia Organizasaun Nasoens Unidas (ONU)nian, NGOs sira, Organizasaun Sociedade civil tomak,

Loron di’ak no susesu di’ak ida ba ita hotu iha fatin ida ne’e, hodi hahu inicia kampanya advokasia nutrisauan iha tinan ida ne’e
Malnutrisaun hanesan problema publiku ne’ebé kompleksu tamba faktores barak maka halo impedimentu ba sobrevivensia inan no labarik sira, ne’ebé kontribui ba mortalidade no morbidade sei as iha Timor Leste, ida ne’e maka sae preokupasaun boot tebes ba ita hotu.

Edukasaun no pratika maka dalan ida atu muda ema nia hanoin no hahalok ba pratika moris saudavel hodi atinji estatuto nutrisaun ne’ebé optimu, liu-liu iha grupu vulneravel sira. Responde ba preokupasaun hira ne’e, no bazeia ba planu anual Programa nasional nutrisaun 2011 nian programa sei fokus liu ba kampanya advokasia nutrisaun hodi hasae konsiensia ne’ebé as iha nivel hotu-hotu, hahu husi nivel altu to iha nivel komunidade, Aldei Sukus, liu husi atividade SISCa atu bele tau problema malnutrisaun hanesan kazu importansia ne’ebé sei fo impaktu ba dezenvolvimentu ema ba futur, liu-liu maka hasae konsiensia pratika nutrisional.

Atividade kampanya advokasia ne’e mos hanesan parte ida atu refleta ba politika no planu de asaun kona ba Deklarasaun Komoro iha data 18 de Otubru 2010, Relasiona ho komemorasaun Loron Mundial Aihan, ho Komitmentu husi Ministerio 7 atu Hakotu Hamala no malnutrisaun. Ministerio da Saude responde ba atinjimentu Meta Dezenvolvimentu Meleniu (MDGs 1,4,5,6) hodi hare ba planu estratejiku saude nian hodi asegura Timor oan Saudavel iha Timor Leste Saudavel ,ne’ebé sei lases husi ema idak-idak nia direitu atu bele asesu ba saude no asessu ba aihan ho kualidade no nutrivu.

• Hadia nutrisaun ba Dezenvolvimentu maka planu no vizaun Ministerio da Saude, Departamentu nutrisaun katak, Timor Oan ho estatutu nutrisaun di’ak ba Dezenvolvimentu, maka missaun programa hodi asegura servisu asistensia nutrisaun ho kualidade ba ema hotu tuir nessesidades espesifiku, asegura ema hotu ba asesu aihan nutrivu liu husi promusaun edukativu ba konhesimentu, atetudi no pratika, i promove partisipasaun familia, komunidade no parte intersadus seluk ho objetivu Hasae konsiensia husi nivel hotu-hotu ka ba ema sira ne’ebé foti desizaun atu kompriende kona ba kontribuisaun nutrisaun di’ak ba dezenvolvimentu humanu no ekonomia

Atividade ne’ebé sei halao
• Halao advokasia iha nivel altu, sira hodi tau importansia ba problema malnutrisaun ne’ebé sei as, no investimentu programa hodi hasa’e rekrusus humanu, Hadia infraestrutura hodi resolve mukit
• Halao advokasia iha nivel mediu, maka, ba dala uluk sei halao sorumutu ba instituisaun hotu, bazeia ba planu prioridade 2011 hodi hetan planu de asaun ne’ebé justu ba implementasaun Distritu
• Halao advokasia iha nivel Distritu atu asegura ema hotu ba asesu aihan nutrivu liu husi promusaun edukativu ba konhesimentu, atetudi no pratika, i promove partisipasaun familia, komunidade no parte intersadus seluk
• Involve parte intersadus sira hodi halao advokasia iha nivel komunidade sei halo iha postu SISCa sira iha teritorio tomak, tuir orario SISCa husi fulan Abril to Dezembru 2011

Targetu ne’ebé hakarak atinji husi kampanya advokasia ne’e maka:
• 13 distritu implementa kampanya advokasia
• 65 centru da saude no hospitais sira iha tinan tomak sei reforsa edukasaun
• 452 postu SISCa halao atividade promusaun e edukasaun nutrisaun

Ikus liu hau hakarak hato’o hau nia apresiasaun ba ita boot sira hotu ne’ebé fo kontribuisaun ba kampanya advokasia ida ne’e, hodi hadia kualidade humanu nudar investimentu ida husi parte saude ba dezenvolvimentu Timor Leste, No agredesimentu boot ba no obrigada, ba USAid, UNICEF, WHO, no, Parseriu sira seluk ne’ebe fo mos suporta no komitmento ba advokasia ida ne’e, Hodi bele asegura katak nutrisaun nee ba ema hotu iha Timor Leste

Espera katak ita hotu ho vizaun ida liman barak hodi halao kampanya ne’e susessu

“ Mai Hamutuk Ita Hasae produsaun lokal no promove pratika ne’ebé optimu ba fo han labarik ho sucesu hodi hadia nutrisaun ba dezenvolvimentu Timor Leste ba Futuru”.

Obrigada,

Dili, 29 de Marsu de 2011
Vice Ministra da Saude,RDTL
Madalena Fatima M.H.C. Soares B.Ns

Sunday, March 27, 2011

Diskursu Ministru Saúde, DR. Nelson Martin,MD,MHM,PhD iha Komemorasaun Loron Mundial ba TBC.


Bazartete saude-semanal, loron 23 Marsu 2011, Governu Timor-Leste liu husi Ministerio Saude deklara ba mundu kona-ba eliminasaun moras Lepra hanesan problema saude publika iha Timor-leste.

“Maluk sira, Liliu ba veteranus sira ba maluk rejistensia sira, Ita nia luta ba libertasaun mak ida ne’e duni, uluk hahu moris iha 1975 kuandu hotu-hotu hateten katak luta ba libertasaun total dalan naruk tebe-tebes to’o ona iha luta ita liberta ona ita nia patria iha 1999, Ita hotu-hotu asiste rasik.
Maibe atu luta ba liberta ita nia povu presiza tempu naruk knar Ministerio Saude nian ho apoiu tomak no sosiadade sira hotu atu kontinua luta liberta povu husi moras oi-oin, moras ne’ebe mak oho ita nia ema bara-barak tebe-tebes hanesan moras TBC, Lepra, Malaria, Deman berdarah, no moras selu-seluk tan inklui malnutrisaun. Maluk sira fiar ba Distritu liquisa ne’e iha istoria rasik duni iha 1998 wainhira ita estabelese programa TBC iha timor leste, ami mai servisu iha ne’e hari alberge ida iha Maubara fiar deit katak ita nia maluk falintil barak mak hetan isin diak iha ne’e.

Sira ne’ebé kaer kilat hetan mear ita lori tuun halo tratamentu iha fat-fatin ne’e atu hateten katak ita nia gerileru sira barak mos hetan moras ida ne’e, Padres no Madres barak mos hetan moras ne’e, Ita konsege kura, Dotor no infermerus barak mos hetan moras ne’e maibe ho tratamentu itensivu no hemu aimoruk tuir duni reseitas ne’ebé ita fo no pasientes sira hetan iha klinika ka centru sira neba konsege ita salva ita nia komunidade lubuk ida vida husi moras ida ne’e.
Apoiu igreja husi 1998 konaba moras ne’ebé refere iha 2009 mak ita foin atinje target husi OMS organizasaun Mundial Saude ka WHO. Iha hateten katak atu hetan 70 % kazus TBC iha komunidade nia leet lori mai atu kura 85 % husi kazu ne’e tenki kura. Hirak ne’e hotu ita atinje iha 2009. Tema ne’ebé ohin ita hotu hamutuk hare iha ne’e katak ita hotu hamutuk halo transformasaun para it abele halo eliminasaun. 23 Marsu Ita selebra tiha ona loron espesial ida mak hanesan eliminasaun ba moras lepra hanesan moras saude publiku iha Timor. Nune’e ita iha komfiansa boot atu iha 20 anus ne’ebé mai ita deklara ba mundu katak eliminasaun ba moras TBC hanesan moras saude publiku iha Timor leste.

Hau fiar teb-tebes ida ne’e tanba esperiensia desde iha 1998 ita komesa programa ida ne’e ohin ita hare rejultadu diak. Wainhira iha governu tranzisaun timor leste lansa ninia programa nasional TBC iha tinan 2000 ho ninia prevalensia 800/100.000 populasaun. Barometru ba moras ne’e boot teb-tebes. Aproveita ho oportunidade ida ne’e hau hakarak hato’o ba komunidade no povu tomak timor leste katak agora dadaun prevalensia tuun ba 328/100.000 populasaun atu hateten katak sei la to’o 20 anos it abele hatuun ona moras ne’e to’o metade.
“Timor-Leste nasaun foun, Ita atinji tiha ona metas dezenvolvimentu milinium iha area kombate infeksaun iha tubercoluze, ne’e duni ho ida ha’u fo parabens ba maluk sira hotu” Nelson saliente.
Maibe problema sei iha, Dezafiu sei iha maibe se dadus ne’ebe mak didiak tebe-tebes Timor-Leste sei reprzenta nafatin problema tuberculoze ne’ebe mak aas iha ita nia rejiaun asia pasifik.
Multi drug resistance komesa mosu tanba ne’e mak ita serbisu hamutuk ho Kliniku Klibur domin ho doutor rua ne’ebe mai husi Australia ne’ebe atu tau matan ba moras sira ne’e.

Programa barak mak hetan tratamentu diak maibe balu mos ita sei hetan drop out, Ita iha kazu sira ne’e mak kontrubui ba Multi drug resistance, Ita sei iha aimoruk segunda linha ba ida ne’e maibe sei la kuidadu tanba kuandu tama ba faze extreme Multi drug resentence ita problema boot aimoruk laiha TBC sei oho ita hotu.
ita atinji ona target ne’ebe organizasaun saude mundial hato’o, Buka hatete 60% buka iha komunidade nia leet, kura 85% ho ida ne’e ita atinji ona.
Iha oportunidade Ministro de Saude apelu ba xefi- distritu hotu-hotu tenki serbisu makaas halo tuir serbisu serbisu ne’ebe distritu balu halo dadauk ona.
Ita tenki iha komitmentu no optimista boot, Ha’u fiar katak iha tinan rua nulu nia laran ita sei deklara eminilasaun ba moras TBC. Orsamentu pesoal saude sei problema ita nian hotu maibe la kleur tan ita sei atinji iha problema rekursu umanus.
Ba povu Bazartete tomak, Governu anterior ho IV governu buat diak tebe-tebes mak sira halo mak haruka ita nia alin sira ba eskola iha cuba.
Iha fim Fulan setembru ou outubru ita sei halo graduasaun ba 82 mediku jeras baziku, Mediku sira ne’e sei mai iha sub-distritu sira ne’e. Iha fim 2012 600 medikus sira sei hamutuk ho ita boot sira.

Nune’e iha fim 2011 ita sei iha graduasaun ba parteiras ka enfermeirus hamutuk 65 pesoas. 2012 ita sei produz tan 150 kada tinan no to’o iha tempu ida tuir planu estratejiku saúde nasional nian, Ita hatete katak iha 2030, iha suku ida iha 2000 populasaun ita sei iha mediku jeral baziku ida, enfermeiru rua, parteira rua no alinista ida iha suku hodi garante katak populasaun labele moras.
Moras TBC mosu mai molok ita nia nain jesus kristu moris, moras ida kleur los iha mundu hanesan mos ho moras lepra to’o agora seidauk lakon atu hatutan liu taan deit katak ita nia saude iha ita nia liman rasik partispasaun komunidade sira nian iha assistensia SISCa sei garante povu nia moris Saudavel komesa ohin no ba aban bainrua. MS001

KOMEMORASAUN LORON MUNDIAL BA TBC. “SUB-DISTRITU BAZARTETE MARKA ISTORIA FOUN”


Bazartete saude-semanal, Komemorasaun loron mundial ba TBC thubercoluse 24 Marsu 2011ne’ebé selebra iha Sub-Distritu Bazartete hetan partisipasaun Masimu husi knar nain Saude sira, Administrador Distritu, Administrador Sub-Distritu, Direktores servisu personalizados Distritais no Nasionais, Xefe Sukus, Komandante PNTL, Xefe departamentu Ministerio da saude, Responsivel programa TBC 13 distritus no komunidade nebe atusias teb-tebes simu ministru da saude ho nia komitiva ho kantiku tradisional, Tebe, Dahur no sel-seluktan.

Loron 24 Marsu hanesan loron istoriku ba ministerio da saude liu-liu ba TBC nian ka loron mundial ba TBC. Ministerio da saude ho ninia entidades tomak deside celebrasaun loron ida ne’e iha sub-distritu Bazartete hodi komemora loron internasional ba moras TBC iha mundu tomak. Nune’e husi observasaun geral nota katak sub-Distritu bazartete iha koperasaun di’ak tebes hodi kopera ho parseirus sira hodi hatudu rejultadu ida ke pozitivu, Tanba ne’e IV Governu konstitusional liu husi ministerio da saude deside sub-distritu bazartete hanesan alvu ba komemorasaun loron mundial ba TBC ho tema “ ESFORSU KOMBATE MORAS TBC LAO DADAUN HALO TRANSFORMA HODI LUTA BA DALAN ELIMINASAUN”.

Direktor distrital de saude liquisa iha ninia diskursu afirma; Komemorasaun loron mundial ba TBC ne’ebé hala’o iha sub-distritu bazartete hanesan orgulhu boot ida ba komunidade iha parte ne’e tanba ministerio da saude bele hili fatin ida ne’e hanesan alvu ba komemorasaun. Nunee hatoo mos katak mesmu ho kondisaun oi-oin nebe la duun favorese maibe ministru da saude fiar metin nafatin hodi hakat too komunidade sira nia leet hodi komemora loron istoriku ida nee.
Nia salienta aktividade progresu servisu TBC iha Distritu likisa mak; Distritu liquisa iha sub-distritu tolu, 23 sukus, Total habitantes bazeia ba sensus 2010 hamutuk 63.329 pesoas. No ninia area geografika 543 km2 fasilidades saude ne’ebé mak abrange iha Distritu liquisa kompostu husi centru saude 3, laboratoriu ne’ebé apoiu ba programa TBC hamutuk 4, Mak bazartete,Liquisa, Maubara no klibur domin tibar. 18 postu de saude, 6 postu SISCa no mobile klinik hamutuk 29. Alberge rua iha klibur domin ho 25 kamas, alberge Maubara ho 12 kamas. Nune’e atu imforma mos katak alberge Maubara agora la funsiona tanba komunidade iha parte neba la aseita hodi tau ema moras iha fatin ne’e.

Durante perodu 2010 SDS liquisa apoiu mos orsamentu ba alberge sira ne’e maibe alberge klibur domin sei lao ho sira nia orsamentu rasik. Akvidade detekta moras TBC iha Liquisa sei liu husi koko mear tasak no Mikroskopiu tratamentu istimador ne’ebé halao iha progressu tratamentu ba pasientes sira. Realidade hatudu katak wainhira knar nain hetan pasientes ho moras TBC diretamente transfere kedas ba CHC ka haruka liu ba Klinika Klibur Domin ka fatin sira ne’ebé besik iha sira nia sor-sorin.
Durante periodu 2010 total pasientes TBC ne’ebé rejista hamutuk kazu foun ho total 91 kazus, deteksaun liu husi 60 % husi target ne’ebé iha 110. Kazu rejistu ho tratamentu hamutuk 215 no kazu ne’ebe distrui ba adoltu 183 ka 89%, husi kazu labarik hamutuk 24 ka 11% kazu hirak mai husi Sub-Distritu Bazartete, Likisa no Maubara.

Tuir observasaun ne’ebe iha, iha sub-distritu bazartete mak hetan kazu barak liu tanba hetan suporta maka’as husi Klinika Klibur Domin.
Rezultadu evaluasaun ba tratamentu kazu PP positivu ne’ebe rejistu iha 2009 hamutuk kazu 82 hetan susesu ba tratamentu 62 kazu ka 88 % no dook iha kazu 67 ka 8%.
Iha ninia diskursu nia haktuir katak Iha Fulan Dezembru 2010 serbisu hamutuk ho IRR likisa hodi vizita uma kain ou door to door.
Nia informa liutan katak programa ida ne’e kapas tebes CHC likisa hanoin atu kontinua iha suku 23 maibe nesesita orsamentu ne’ebe mak boot no rekursu umanus liliu ba analista tanba iha distritu likisa iha deit ema nain tolu ne’e duni labele kobre ba atividade hotu-hotu hotu maibe sira kontinua garante komunidade nia saude tanba SISCa sempre halao iha ful-fulan hodi detekta moras nebe espalha iha komunidade nia leet. MS001

Wednesday, March 23, 2011

DEKLARASAUN BA ELIMINASAUN MORAS LEPRA IHA TIMOR LESTE NUDAR PROBLEMA SAUDE PUBLIKU


Saude-semanal, Iha kuarta feira 23 Marsu 2011, Loreadu nobel da pas Dr. Jose Ramos Horta prezidente da republika, deklara eliminasaun ba moras lepra nudar problema saude publiku iha timor leste iha salaun ministerio dos Negosius Estrageirus.
Seremonia deklarasaun nee hetan partisipasaun masimu husi, Dr. Nelson Martins, MD,MHM,PhD, Ministru da saude RDTL, Sr.Fernando Lasama de Araujo, Prezidente parlamentu Nasional, Sra.Ameera Haag reprezentante espesial nasoins Unidas iha Timor-Leste, sr. Tatsuya Tanami Direktor ezekutivu Nippon Foundation, Reprezentante Sr. Yohey Sasakaza embasador reprezentativu Organizasaun saude mundial no Sra. Poonam singh, sekretaria Geral Organizasaun Saude mundial Sudeste Asiatiku. Aliened nee hetan mos partisipasaun masimu husi ONG Internasional, Nasional no inklui staff Ministerio da saude RDTL.
Ministru da Saude iha ninia intervensaun hateten eliminasaun lepra nudar problema saude publiku define hanesan tasa prevalensia menus husi 1/10.000 populasaun iha nivel nasional. Nunee iha fin de dezembru 2010 timor-leste atinje eliminasaun ho 78 kazus lepra mak halao hela tratamentu no ninia taxa prevalensia 0.73/10.000 populasaun.
Aproveita ho okaziaun nee Ministru da Saude Dr. Nelson Martins hatoo ninia agradese wain tebes ba SASKAWA MEMORIAL HEALTH FOUNDATION ne’ebe durante nee apoiu no suporta makas ba kombate moras lepra iha timor leste.
Iha parte seluk Ministru da Saude RDTL nee mos akresenta katak ministerio da saude ho ninia entidades tomak iha komitmentu boot atu redus moras lepra ne’ebe refere iha future mai no sei focus tomak iha area ne’ebe moras lepra ninia prevalensia sei hanesan Oekusse, Baucau no Viqueque. No presija tebes parseiru sira nia koperasaun hanesan, OMS, fundasaun Saude memorial, Fundasaun Nippon No Misaun lepra internasional.
Eliminasaun moras lepra iha timor leste nudar saude publiku atinji ona ho implementasaun komprensivu. Ita hotu espera katak ministerio da saude sei deklara taan atinjementu ba TBC, Malaria no sel-seluk taan iha future mai bazeia ba planu 2020 ne’ebe ministerio planeia no sai hanesan mata dalan ba biban hotu ne’ebe sai hanesan ALVU ministerio nian MS001