Tuesday, April 08, 2014

Diskursu Vice Ministra Saude Asuntu Gestao no Rekursu Dra. Maria do Ceu Sarmeto iha Loron Mundial Saude


Dr. Maria do Ceu Sarmento
Eselénsia Señora no Señor  Membru Parlamentu Nasionál
Reprezentante OMS
Parseiru Dezenvolvimentu
Diretór Jerál, Diretor Nasionál,
Distintu konvidadu señor no señora,

Ho Grasa Maromak-nian ha´u, hodi Ministériu Saúde nia naran, hakarak agradese ua’in ba ita bo’ot sira nia prezensa iha fatin ida ne’e, hamutuk ho Ministério Saúde hodi selebra Loron Mundial Saúde ne’ebé monu iha dia 7 Abril tinan tinan hanesan mós mundu tomak selebra.

Loron mundiál saúde tinan ida ne’e ho tema “ Moras Da´et husi Vetor ho nia Slogan ´Small Bite, Big Threat´ (tata kiik-oan, ameasa bo’ot)", buka hatene oinsa proteja o nia. Tema ne’e hó intensaun oinsa atrai populasaun iha mundu ba impaktu saúde tamba moras ne’ebé da’et husi vetor aas, nune’e atu hetan mós atensaun husi governu no sosiedade sivil oinsa hamutuk kontrola vetor ne’e.

Tinan tinan nasaun sira hili tema ne’ebé foka ba pprioridade saúde komunidade nian, hanesan momentu diak fo oportunidade ba individu, família iha komunidade nia laran atu envolve iha asaun oioin hodi prevene populasaun nia saúde.

Ita bo’ot sira nia prezensa hatudu estimulu bo’ot atu bele dezenvolve asaun hamutuk iha futuru, hodi kombate vetor hirak ne’ebé hamosu moras iha nasaun ida ne’e no kontribui ba fatór determina ema nia saúde.
Señora no señor sira hotu,
Ha´u hahú ha´u nia intervensaun ida ne’e, hodi bolu ita hotu nia atensaun ba fatu importante balun ne’ebé relasiona ho estadu saúde populasaun Timor-Leste nian. Mortalidade infantil no materna-sasukat ka indikador estadu saúde povu ida nian, sei a’as iha Timor-Leste, liu liu tamba moras da´et husi vetor (hanesan malária). Iha mós moras seluk tanba vetor hanesan filariasis, chikungunya, japanese Encephalitis, Pes maske seidauk iha númeru fiksu. Kondisaun hirak ne’e afeta ema barak iha ita nia sosiedade, liu liu sira ne’ebé vulnerável, tanba laiha meiu sufisiente atu iha asesu ba kuidadu saúde, ka la iha kbi’it atu iha moris ida ne’ebé diak liu.

Se ita aneliza kle’an liu tan, ba aspetu hirak ne’ebé ha´u temi, ita mós haree katak, moras hirak ne’ e, iha relasaun bo’ot no kondisaun barak ne’ebé la depende deit ba setor saúde ka Ministériu Saúde. Husi setór lubun ida ne’ebé, haree tuir karik ba sira nia atividade dezenvolvimentu, bele fo’o influensia bo’ot ba individu, ka komunidade atu la hetan moras; setor hirak ne’e mak hanesan ha´u temi tuir mai ne’e: edukasaun, bee moos no saneamentu, agrikultura, infraestrutura, liu liu abitasaun no estrada.
Señora no señor sira,


Ita kaer tok ezemplu malária ho dengue hodi halo ilustrasaun kona-ba influénsia ne’ebé setor hirak ne’e iha, ba bem estar no saúde populasaun nian. Ema ne’ebé iha nível edukasaun diak liu, iha posibilidade atu bele komprende no abzorve koñesimentu lais liu. Sira bele uza diak liu informasaun hotu, ne’ebé bele fasilita sira hasees-a’an husi moras, hadia sira nia moris, hodi bele kontribui ba hadiak liu tan ba sira nia kondisaun saúde, no ema sira ne’ebé hela haleu sira.

Se karik ema ho nível edukasaun diak hanesan temi iha leten, bele iha asesu ba bee moos, ambiente ne’ebé saudável, do’ok hisi bee nalihun no lixu ne’ebé soe arbiru deit, esgotu ne’ebé intupidu, halo be’e la halai iha tempu udan, ita bo’ot sira bele mós imajina moras malária, dengue hira mak ita bele prevene!

Ba setor rua ne’ebé mak temi iha leten, se ita akresenta tan agrikultura ne’ebé bele hametin seguransa alimentar iha uma-kain ida ida, hodi uza mós agrikultór sira hala’o irigasaun iha natar, ne’ebé bele hamenus bee nalihun, atu susuk la halo knuuk ba, kondisaun nutrisaun populasaun nian sei diak liu tan
La fó fatin atu malária, dengue bele buras, no natar sei sai fatin ne’ebé bele haburas susuk. Fatór importante ida atu bele hakotu siklu transmisaun malária, dengue mak fatin knuuk no hamoris susuk foun seluk. Iha aspetu ida ne’e, saneamentu ho agrikultura iha papel ne’ebé importante tebtebes.

Tuir fali mai, infraestrutura mós, liu liu abitasaun no estrada, sira nia funsaun importante tebes. Abitasaun ka uma hela fatin, sai nudar fatór ne’ebé kontribui makaas ba susuk malária, dengue atu bele hasubar-aan ba, hodi tata ema, no hadaet moras. Ema ne’ebé iha moras malária, dengue la hetan tratamentu tamba hela dook no susar atu ba fasilidade saúde ne’ebé iha. Ema hirak ne’e sai hanesan fonte transmisaun malária, dengue tamba fini moras ne’ebé iha sira nia ran, susuk ne’ebé tata ema hirak ne’e, sei hadaet tutan fali ba ema seluk ne’ebé besik iha fatin ne’ebé sira hela.

Tan ne’e ita boot sira bele haree mós katak, servisu ne’ebé infraestrutura hala´o kontribui tebes atu hamenus malária, dengue filariasis, cikungunya, japanese encephalitis, no pes iha komunidade nia leet.

Buat hirak ne’ebé temi iha leten, hatudu mai ita katak estadu saúde, kombate ba moras iha nasaun ida nia laran, presiza kontribuisaun husi setór relevante hotu, ida ida ho ninia importánsia rasik. Asaun multisetoral atu bele hetan sinerjia ne’ebé pozitivu, no kordenasaun intersetoral atu bele maximiza utilizasaun efisiente husi rekursu ne’ebé iha, sai hanesan fatór importante tebes iha kombate ba malária, filariasis, no mós fatór determinante seluk iha saúde populasaun nian.

Señora no señor sira
 
Sa deit mak halo ona iha asaun multisektoral no kordenasaun intersektoral ba saúde?
Hahu husi independensia too oras ne’e, iha buat balun mak autoridade sira halo ona, maske seidauk hatudu rejultadu ne’ebé masimu. Iha nivel politiku, desizaun barak ne’ebé halo, hatudu duni kordenasaun intersectoral, nune’e mós iha nivel opersional, imformalmente iha kordenasaun intersektoral, maske asaun konjunta ne’ebé halibur setor relevante hotu, seidauk halao didiak.

Meta estratejika asaun intersectoral ba bem estar no saúde, ne’ebé relevante tebes ho planu kintu governu konstitusional, mak hanesan tuir mai ne’e; hametin bem estar no saúde, ema no komunidade timor leste, liu husi entendimentu komun, konaba problema saúde publika, no asaun konjunta governu tomak, hamutuk ho komunidade, atu rejolve problema hirak ne’ebé sei sai determinante ba saúde populasaun nian.

Molok atu remata, ha´u hakarak agradese imi hotu nia partisipasaun iha eventu ida ne’e, hodi hein mós ita boot sira hotu nia kontribuisaun ativa iha palestra ne’ebé sei tuir mai.

Hakarak mós hatoo agradesimentu espesial id aba komisaun organizadora, parseirus dezinvolvimentu sira tamba apoiu tomak ba eventu importante ida ne’e.

Ikus liu, ha´u apela ba ministeriu relevante iha governu nia laran, komunidade ho nia lider sira, organizasaun sosiadade sívil sira, parseiru bilateral no multilateral, no mós ajénsia Nasaun Unidu tomak, atu tau iha ita boot sira hotu ninia programa no projetu dezenvolvimentu, konsiderasaun bo´ot atu hakiak sinerjia ne’ebé forte, hodi rezolve problema hirak ne’ebé sai hanesan determinante ba saúde populasaun nian, hahu kedas husi malaria no dengue.

Obrigadu

Sunday, April 06, 2014

INS-WHO kontinua kapasita Pesoal Saúde




Institute nasional siensia Saúde (INS) ho organizasaun Saúde mundial WHO kontinua fo formasaun no kapasitasaun ba pesoal Saúde sira husi HNGV, nomos Centru Saúde iha Distritu 13 atu nune’e bele atende pasiente ho di’ak no professional liutan.

Director INS Domingos Marsal hateten INS nudar instituisaun ida ne’ebé foka liu ba formasaun tamba ne’e sei kontinua fo nafatin treinamentu no kapasitasaun ba pesoal Saúde sira mak hanesan mediku, imfermeiru inklui parteira sira atu nune’e oinsa sira bele uja sira nia tempu ho di’ak hodi halo tratamentu ba pasientes.

CHC ou sala internamentu ne’e atu oinsa sir abele jere sira nia tempu ho di’ak hodi fo asistensia ne’ebé di’ak ba pasientes sira liu-liu pasientes sira ideousus ne’ebé tuir lian Saúde hateten katak hirentria siensias ne’ebé aplika ba idojus sira ne’ebé mak iha area Saúde nian, hateten domingos ba jornalista sira iha HNGV foin lalais ne’e hafoin partisipa treinamentu pesoal Saúde sira ho topiku jestaun tratamentu ba idojus director INS ne’e hateten treinamentu ne’e atu oinsa pesoal Saúde sira liu-liu imfermeiru sira atu nune’e sira bele hatene oinsa bele manege sira nia tempu hodi bele halo tratamentu di’ak ba idojus sira.

Treinamentu ne’e ba faze daruak ne’ebé ba liu iha sira imfermeiru hamutuk 20 pesoas ne’ebé sei hala’o durante loron lima ne’ebé sei iha mos faze dala tolu ne’ebé involve iha laran ne’e mediku sira ne’ebé mos sei iha ema nain 20 mak sei partisipa atu nune’e sir abele sai nudar formador fali iha tempu oin mai iha ida-idak nia servisu fatin konaba saida mak sira aprende tiha ona, dehan nia.

Nia mos salienta prosesu treinamentu no kapasitasaun ne’e sei lao nafatin tamba atu sai ema ne’ebé professional tenki aprende buat barak husi ema ne’ebé professional ne’ebé haruka husi rai sira ne’ebé dezinvolvidu ijempu thalandia no seluk tan.

Nia mos hateten treinamentu ne’e bele realiza tamba hetan suporta husi organizasaun Saúde mundial ho montante orsamentu hamutuk 9.000 ba primeira faze, mediku no imfermeiru. Diariu

Wednesday, March 26, 2014

Kapasita pesoal Saúde kombate dengue iha Timor Leste

Husi. Carinton Salazar G Freitas

Timor leste hanesan area endemika ba moras dengue, tanba tinan-tinan sempre mosu kazu dengue ne’ebé aas. Tuir dadus husi departamentu vigilansia hatudu katak tinan ida ne’e hahu husi fulan janeiru too marsu, hetan kazu ne’ebé aas ho total numeru 539 kazu. Maioria husi kazu ne’e ita hetan iha distritu dili ho total 432 kazu, baucau 33 kazu, viqueque kazu 31, ainaro 11, covalima 11, manufahi 9, likisa 6 manatuto 5, no aileu 1 husi total kazu ne’e ema nain rua mak mate.

Bazeia ba realidade ne’e Ministériu Saúde servisu hamutuk ho OMS realiza treinamentu ida atu bele responde problema konaba dengue. 
Treinamentu ida ne’e nia objetivu mak:

Hasa’e kapasidade medikus no imfermeirus atu maneje dengue la komplikadu no dengue grave iha OPD nomos iha emergensia. 

Hasa’e konhesimentu medikus no imfermeirus iha parte treinamentu no segimentu ba kazu diagnostiku nudar dengue. 

Haforsa kolaborasaun ekipa entre medikus no imfermeirus sira hotu.

Partisipantes sira hamutuk 35 pesoas mai husi ospital nasional, ospital referais no ospitais sira ne’ebé iha sala internamentu, ne’ebé konsidera iha kazu dengue. Hanesan dili 21 pesoas, baucau 2 mediku ida nomos imfermeiru ida, Maliana 2, oekuse 2, suai 2 maubise 2, manatuto 2, no vikeke 2. Treinamentu ne’e halao husi Ministériu Saúde departamentu kontrola doensa kontajiozas programa ba dengue. Treinadores expert nain haat mai husi OMS mai husi Thailandia ne’ebé kompostu husi dotores nain 2 no imfermeiru nain rua.

Treinamentu ne’e realiza durante loron 5 nia laran hahu husi 24 too 28 marsu 2014 iha salaun inkontru HNGV Dili treinamentu ne’ebé refere hetan fundus husi Ministériu Saúde nomos parseirus. MoH

Loron Mundial Saúde Orál “Hasa´e sensilibilizasaun ba estudante sira kona-ba Ijíene Orál no Prevensaun ba moras ibun no nehan”.

 Carinton Salazar f Gonzaga

Dili, Palácio das Cinzas. Serimónia selebrasaun Loron Mundial Saúde Orál ne´ebé kada tinan profesionál saúde orál sira komemora hodi fo inspirasaun no esperansa ba knaar na´in saúde orál sira hahu husi médiku dentista, enfermeiru no tékniku sira atu bele fo sira-nia knaar no responsabilidade profesionál. Hodi hanoin ida ne´e mak Federasaun Dental Internasional (FDI) iha Jenebra ne´ebé hetan partisipasaun husi rai 50 deside hodi komemora iha mundu tomak tinan ida ne´e iha loron 20 fulan Marsu.
Komemorasaun Loron Mundial Saúde Orál ne´ebé hala´o iha Eskola Primária Manleuana hetan partisipasaun  husi, Vise Ministra Saúde Asuntu Étika no Prestasaun Servisu, reprezentante husi OMS, Diretór Jerál Ministériu Edukasaun, Diretór Saúde Públika Ministériu Saúde, Diretór Marketing Unilver Singapura, Xefe Departamentu husi Ministériu Saúde, profesor sira husi Ministériu Edukasaun, estudante nomos komunidade sira.

Vise Ministra Saúde iha ninia intervensaun hatete katak ´agora dadaun Ministériu Saúde kontinua halo esforsu maka´as atu bele lori saúde besik liu ba komunidade, husu ba povu Timor-Leste tomak liu-liu ba labarik sira atu kontinua fó protesaun ba sira-nia saúde lorloron´.

Sorin seluk Diretór Saúde Públika Ministériu Saúde, Carlitos Coreia Freitas, haklaken liu husi ninia diskursu katak rekursu umanu ne´ebé Ministériu Saúde investe to´o ohin loron iha nível fasilidade saúde tomak mak:médiku ne´ebé agora dadaun servisu ona iha Ospitál Nasionál no Referal 14 %, husi rasio 76 médiku jerál; ba Sentru Saúde 9 % husi rasio 78 médiku jerál. Signifika katak, to´o tinan 2030 ita presiza na´in 131 hodi kompleta fasilidade saúde tomak.

Enfermeiru ne´ebé servisu ona iha Ospitál Nasionál no Referal 15 %, husi rasio 52 enfermeiru; ba Sentru Saúde 32% husi rasio 130 enfermeiru. Signifika katak to´o 2030 ita presiza enfermeiru na´in 182 hodi kompleta fasilidade sira.

Médiku espesialista no tékniku laboratóriu seidauk iha rekursu
Fasilidade saúde ne´ebé iha Rekursu Umanu ona mak hanesan
Iha (poli gigi) 17%
Atividade SISCa 58%
Programa saúde eskolár (UKGS) 24%
Atividade Outreach 1%
Atu hadia diak liu tan Programa Saúde Orál iha futuru mak Unidade Saúde Orál - Departamentu Kontrolu Moras La Hada´et no Mental, Diresaun Nasionál Saúde Públika servisu hamutuk ho Ministériu Edukasaun no empreza Unilever ne´ebé servisu hamutuk ho Ministériu Saúde hodi produs broxura, kamizola, eskova no pastadente ba Ministériu Saude.

Wednesday, December 04, 2013

Komferensia Imprensa “ Rejultadu Preliminaria husi Estudu konaba Estadu Nutrisaun iha Timor Leste



Dili, 19 Novembru 2013
Estudu konaba estadu nutrisaun iha timor leste nebe implementa husi organizasaun ministeriu edukasaun sudeste asiatiku (South east Asian Ministry of education organization) no iha nivel padraun internasional previlejidu no iha preparative atu hadia saude maternal no imfantil iha rai laran.
Importante tenbes atu rekonhese partisipasaun husi familia sira iha kada distritu nebe halo rekolha ba amostra, ho total besik labarik nain 650 no feto 650. Ministeriu saude agradese ba professional saude sira nebe kontribui makas ba realizasaun estudu ida nee. Koperasaun kontinua husi UNICEF no kopersaun Australiana kontribuisaun teknika finaseira imprescindivel ba efetivasaun estudu ida nee.
Ho estudu ida nee bele asosia asesu ba aihan baziku esensial hanesan fator determinante ba malnutrisaun entre labarik kiik liu tinan 5 no sira nia inan iha timor leste, no husi sira nebe inklui moras seluk no ho kustu aihan nebe riku ho protein neebe hanesan beefe, Naan Manu, Ikan, Mantolun, Aifuan no Fos, esensial ba labarik sira nia dezinvolvimentu.
Em jeral, Rejultadu preliminary husi estudu konaba nutrisaun nasional indika mos meloria signifikativu iha perfil nutrisional labarik timor oan sira ho otas kiik liu tinan 5, ho espesial impaktu ba nivel malnutrisaun aguda iha labarik kiik oan liu tinan2.
Taxa malnutrisaun iha rai laran sefre baixa ida ho 6.6%, katak, 44.7% iha 2010 ba 38.1% iha 2013. Dadus nee aprejenta redusaun taxa malnutrisaun kronika iha labarik husi fulan 0 too 23 ho 11 % (49% iha 2010 ba 38% iha 2013), no besik 6.7% redusaun iha prevalensia ba malnutrisaun kronika entre oan ho idade hanesan relative ho rejultadu estudu demografiku saude (18% iha 2010 ba 11.9% iha 2013).
Espesifikamente ho avansu sira nebe halo iha tempu sira nee nia laran, malnutrisaun infantile no entre labarik oan tinan kiik liu tinan 5 kontinua hanesan problema saude publika ida iha timor leste no, iha sentidu ida nee, ministeriu saude kontinua servisu ho seitor relevante sira seluk hanesan agrikultura, komersiu no industria iha sentidu atu fo segment ba dezinvolvimentu ba planu estrategiku ba kombate malnutrisaun iha timor leste, ikus focus presija intervensaun multisetoral, iha ambitu deklarasaun Comoro 2010.
Programa nutrisaun nebe implementa husi ministeriu saude inklui disponibilizasaun pakote integradu ba atensaun bazika, kompostu ho intervensaun komunitaria hanesan triajen nutrisional, seplementasaun ho vitamina A , promosaun ba aleitamentu maternu exklusivu, tratamentu no rehabilitasaun nutrisional ba labarik sira ho malnutrisaun, suplementasaun ho mikronutriente, desparazitasaun no  monitoria ba kresimentu.
Alende ida nee, inan sira mos sei involve iha atividade edukasaun nutrisional, Ho demonstrasaun pratika konaba oinsa prepara refisaun ekilibru no riku, konaba pratika diak ba hijiene no konaba kuidadu saude relasiona ho moras sira, interligadu tebes ho atensaun integradu ba moras neonatal no infansia (AIDI)
Asuntu ida nee koalia konaba abordagen destinadu ida atu hatan ho forma abranjenti ba kauza labarik kiik oan sira familia nia leet.
Estudu konaba estadu nutrisaun nasional iha timor leste, mak hanesan ida nebe dahuluk nebe realiza iha timor no tamba ida nee sei lori tempu atu bele analiza dadus hotu-hotu nebe rekolha, amostra laboratoriu ba kompozisaun mikronutriente no iodine atualmente examinadu hela iha sentru regional ba aihan no nutrisaun, Iha Jakarta no sei aprejenta entre fulan marsu ka abril 2014.
Rejultadu final ba estudu sei efetivamente, ativa konsiensia nasional konaba seguransa alimentar no valor ba nutrisaun saudavel ida, atu bele mos kontribui dizaminasaun rekursu humanus, material no finaseiru nebe presija ba implementasaun estratejia kombate malnutrisaun.
Marka prejensa iha komferensia imprensa nee mak reprejentante espesial UNICEF iha Timor Leste, Reprejentante USAID, NGO Nasional, International nomos staff ministerio saude MoH