Wednesday, March 26, 2014

Kapasita pesoal Saúde kombate dengue iha Timor Leste

Husi. Carinton Salazar G Freitas

Timor leste hanesan area endemika ba moras dengue, tanba tinan-tinan sempre mosu kazu dengue ne’ebé aas. Tuir dadus husi departamentu vigilansia hatudu katak tinan ida ne’e hahu husi fulan janeiru too marsu, hetan kazu ne’ebé aas ho total numeru 539 kazu. Maioria husi kazu ne’e ita hetan iha distritu dili ho total 432 kazu, baucau 33 kazu, viqueque kazu 31, ainaro 11, covalima 11, manufahi 9, likisa 6 manatuto 5, no aileu 1 husi total kazu ne’e ema nain rua mak mate.

Bazeia ba realidade ne’e Ministériu Saúde servisu hamutuk ho OMS realiza treinamentu ida atu bele responde problema konaba dengue. 
Treinamentu ida ne’e nia objetivu mak:

Hasa’e kapasidade medikus no imfermeirus atu maneje dengue la komplikadu no dengue grave iha OPD nomos iha emergensia. 

Hasa’e konhesimentu medikus no imfermeirus iha parte treinamentu no segimentu ba kazu diagnostiku nudar dengue. 

Haforsa kolaborasaun ekipa entre medikus no imfermeirus sira hotu.

Partisipantes sira hamutuk 35 pesoas mai husi ospital nasional, ospital referais no ospitais sira ne’ebé iha sala internamentu, ne’ebé konsidera iha kazu dengue. Hanesan dili 21 pesoas, baucau 2 mediku ida nomos imfermeiru ida, Maliana 2, oekuse 2, suai 2 maubise 2, manatuto 2, no vikeke 2. Treinamentu ne’e halao husi Ministériu Saúde departamentu kontrola doensa kontajiozas programa ba dengue. Treinadores expert nain haat mai husi OMS mai husi Thailandia ne’ebé kompostu husi dotores nain 2 no imfermeiru nain rua.

Treinamentu ne’e realiza durante loron 5 nia laran hahu husi 24 too 28 marsu 2014 iha salaun inkontru HNGV Dili treinamentu ne’ebé refere hetan fundus husi Ministériu Saúde nomos parseirus. MoH

Loron Mundial Saúde Orál “Hasa´e sensilibilizasaun ba estudante sira kona-ba Ijíene Orál no Prevensaun ba moras ibun no nehan”.

 Carinton Salazar f Gonzaga

Dili, Palácio das Cinzas. Serimónia selebrasaun Loron Mundial Saúde Orál ne´ebé kada tinan profesionál saúde orál sira komemora hodi fo inspirasaun no esperansa ba knaar na´in saúde orál sira hahu husi médiku dentista, enfermeiru no tékniku sira atu bele fo sira-nia knaar no responsabilidade profesionál. Hodi hanoin ida ne´e mak Federasaun Dental Internasional (FDI) iha Jenebra ne´ebé hetan partisipasaun husi rai 50 deside hodi komemora iha mundu tomak tinan ida ne´e iha loron 20 fulan Marsu.
Komemorasaun Loron Mundial Saúde Orál ne´ebé hala´o iha Eskola Primária Manleuana hetan partisipasaun  husi, Vise Ministra Saúde Asuntu Étika no Prestasaun Servisu, reprezentante husi OMS, Diretór Jerál Ministériu Edukasaun, Diretór Saúde Públika Ministériu Saúde, Diretór Marketing Unilver Singapura, Xefe Departamentu husi Ministériu Saúde, profesor sira husi Ministériu Edukasaun, estudante nomos komunidade sira.

Vise Ministra Saúde iha ninia intervensaun hatete katak ´agora dadaun Ministériu Saúde kontinua halo esforsu maka´as atu bele lori saúde besik liu ba komunidade, husu ba povu Timor-Leste tomak liu-liu ba labarik sira atu kontinua fó protesaun ba sira-nia saúde lorloron´.

Sorin seluk Diretór Saúde Públika Ministériu Saúde, Carlitos Coreia Freitas, haklaken liu husi ninia diskursu katak rekursu umanu ne´ebé Ministériu Saúde investe to´o ohin loron iha nível fasilidade saúde tomak mak:médiku ne´ebé agora dadaun servisu ona iha Ospitál Nasionál no Referal 14 %, husi rasio 76 médiku jerál; ba Sentru Saúde 9 % husi rasio 78 médiku jerál. Signifika katak, to´o tinan 2030 ita presiza na´in 131 hodi kompleta fasilidade saúde tomak.

Enfermeiru ne´ebé servisu ona iha Ospitál Nasionál no Referal 15 %, husi rasio 52 enfermeiru; ba Sentru Saúde 32% husi rasio 130 enfermeiru. Signifika katak to´o 2030 ita presiza enfermeiru na´in 182 hodi kompleta fasilidade sira.

Médiku espesialista no tékniku laboratóriu seidauk iha rekursu
Fasilidade saúde ne´ebé iha Rekursu Umanu ona mak hanesan
Iha (poli gigi) 17%
Atividade SISCa 58%
Programa saúde eskolár (UKGS) 24%
Atividade Outreach 1%
Atu hadia diak liu tan Programa Saúde Orál iha futuru mak Unidade Saúde Orál - Departamentu Kontrolu Moras La Hada´et no Mental, Diresaun Nasionál Saúde Públika servisu hamutuk ho Ministériu Edukasaun no empreza Unilever ne´ebé servisu hamutuk ho Ministériu Saúde hodi produs broxura, kamizola, eskova no pastadente ba Ministériu Saude.

Wednesday, December 04, 2013

Komferensia Imprensa “ Rejultadu Preliminaria husi Estudu konaba Estadu Nutrisaun iha Timor Leste



Dili, 19 Novembru 2013
Estudu konaba estadu nutrisaun iha timor leste nebe implementa husi organizasaun ministeriu edukasaun sudeste asiatiku (South east Asian Ministry of education organization) no iha nivel padraun internasional previlejidu no iha preparative atu hadia saude maternal no imfantil iha rai laran.
Importante tenbes atu rekonhese partisipasaun husi familia sira iha kada distritu nebe halo rekolha ba amostra, ho total besik labarik nain 650 no feto 650. Ministeriu saude agradese ba professional saude sira nebe kontribui makas ba realizasaun estudu ida nee. Koperasaun kontinua husi UNICEF no kopersaun Australiana kontribuisaun teknika finaseira imprescindivel ba efetivasaun estudu ida nee.
Ho estudu ida nee bele asosia asesu ba aihan baziku esensial hanesan fator determinante ba malnutrisaun entre labarik kiik liu tinan 5 no sira nia inan iha timor leste, no husi sira nebe inklui moras seluk no ho kustu aihan nebe riku ho protein neebe hanesan beefe, Naan Manu, Ikan, Mantolun, Aifuan no Fos, esensial ba labarik sira nia dezinvolvimentu.
Em jeral, Rejultadu preliminary husi estudu konaba nutrisaun nasional indika mos meloria signifikativu iha perfil nutrisional labarik timor oan sira ho otas kiik liu tinan 5, ho espesial impaktu ba nivel malnutrisaun aguda iha labarik kiik oan liu tinan2.
Taxa malnutrisaun iha rai laran sefre baixa ida ho 6.6%, katak, 44.7% iha 2010 ba 38.1% iha 2013. Dadus nee aprejenta redusaun taxa malnutrisaun kronika iha labarik husi fulan 0 too 23 ho 11 % (49% iha 2010 ba 38% iha 2013), no besik 6.7% redusaun iha prevalensia ba malnutrisaun kronika entre oan ho idade hanesan relative ho rejultadu estudu demografiku saude (18% iha 2010 ba 11.9% iha 2013).
Espesifikamente ho avansu sira nebe halo iha tempu sira nee nia laran, malnutrisaun infantile no entre labarik oan tinan kiik liu tinan 5 kontinua hanesan problema saude publika ida iha timor leste no, iha sentidu ida nee, ministeriu saude kontinua servisu ho seitor relevante sira seluk hanesan agrikultura, komersiu no industria iha sentidu atu fo segment ba dezinvolvimentu ba planu estrategiku ba kombate malnutrisaun iha timor leste, ikus focus presija intervensaun multisetoral, iha ambitu deklarasaun Comoro 2010.
Programa nutrisaun nebe implementa husi ministeriu saude inklui disponibilizasaun pakote integradu ba atensaun bazika, kompostu ho intervensaun komunitaria hanesan triajen nutrisional, seplementasaun ho vitamina A , promosaun ba aleitamentu maternu exklusivu, tratamentu no rehabilitasaun nutrisional ba labarik sira ho malnutrisaun, suplementasaun ho mikronutriente, desparazitasaun no  monitoria ba kresimentu.
Alende ida nee, inan sira mos sei involve iha atividade edukasaun nutrisional, Ho demonstrasaun pratika konaba oinsa prepara refisaun ekilibru no riku, konaba pratika diak ba hijiene no konaba kuidadu saude relasiona ho moras sira, interligadu tebes ho atensaun integradu ba moras neonatal no infansia (AIDI)
Asuntu ida nee koalia konaba abordagen destinadu ida atu hatan ho forma abranjenti ba kauza labarik kiik oan sira familia nia leet.
Estudu konaba estadu nutrisaun nasional iha timor leste, mak hanesan ida nebe dahuluk nebe realiza iha timor no tamba ida nee sei lori tempu atu bele analiza dadus hotu-hotu nebe rekolha, amostra laboratoriu ba kompozisaun mikronutriente no iodine atualmente examinadu hela iha sentru regional ba aihan no nutrisaun, Iha Jakarta no sei aprejenta entre fulan marsu ka abril 2014.
Rejultadu final ba estudu sei efetivamente, ativa konsiensia nasional konaba seguransa alimentar no valor ba nutrisaun saudavel ida, atu bele mos kontribui dizaminasaun rekursu humanus, material no finaseiru nebe presija ba implementasaun estratejia kombate malnutrisaun.
Marka prejensa iha komferensia imprensa nee mak reprejentante espesial UNICEF iha Timor Leste, Reprejentante USAID, NGO Nasional, International nomos staff ministerio saude MoH

Wednesday, September 25, 2013

Prosesu Konstrusaun Ospital Referral Baucau oras ne’e dadaun paradu, tanba kompania ne’ebe kaer obra ne’e infrenta problema finanseiru atu kompras material konstrusaun nian.


Diretor Jeral Ministeriu Saude (DJ-MS), Jose dos Reis Magno, dezafia no la garantia konstrusaun Ospital Referal Baucau (ORB)ne’e sei remata iha 31 Dezembru 2013, tuir kontratu ne’ebe iha husi governu no kompania Ensul, tanba foin atinji 56%.

Kona ba kestaun ne’e, nia dehan, ministeriu bolu ona kompania atu esplika klaru knoa ba failansu sira ne’e, tanba projetu ne’e gasta orsamentu ne’ebe bo’ot.

“Hafoin ami hasouru malu tiha no ho esplikasaun husi sira, ami Konselhu Administrasaun Fundu Infra estrutura deside halo estensaun kontratu to’o dia 15 fulan Abril 2014,” DJ Magno dehan, iha Kaikoli, Dili.

“Maibe karik sira la finalize iha data ne’ebe determina, sira la tuir tan projetu husi governu nian durante tinan rua, ne’e sansaun,”.

“Los duni obra ne’e paradu hela tanba problema ho orsamentu laos parte governu maibe kompania,” dehan DJ Magno.

Nia hatutan katak ho criteria sira ne’ebe iha kompania la aseita no la kohi asina extensaun kontratu ne’e maibe sira mos la garantia obra ne’e sei hotu iha tinan ida ne’e.

Ho deklarasaun husi kompania ministerio saude fo ona karta ba iha Primeiru Ministru nudar presidente konseilho administrative fundu infra-struktura atu hetan desizaun tanba ministerio saude labele foti desizaun mesak.

Obra ida ne’e komesa halao iha tinan 2010 husi kompania Ensul ho montante orsamentu (oitu Miloens I tal ) ba tinan barak tanba ospital ne’e bo’ot.

Entertantu Membru Parlamentu, Eladio Faculto hateten katak tuir lolos labele halo tan ona extensaun ba kontratu halo kanselamentu deit tanba obra ne’e  tinan rua resin ona maibe la hatudu nia progresu ne’ebe signifikativu.

Tuir nia obra ne’e faila tebes tanba kompania abandona ona obra ne’e laiha enjeneiru ida mak iha ne’eba material konstrusaun sira soe arbiru deit to’o fruzu hotu no material sira ne’ebe atu mai husi rai liur ne’e mos to’o oras ne’e dadaun la to’o.

“Governu tenke iha medida ne’ebe forte ba kompania hotu labele hare mak kompania nasional deit kompania internasiona presiza tenke hola medidas forte bainhira la kumpri sira nia obarigasaun,” dehan Nia.

Iha parte seluk, Diretur ospital referral Baucau, Eugenio Soares hateten katak prosesu konstrusaun ospital referral Baucau fo impaktu tebes ba atendimentu saude iha ospital tanba ospital tua la favorese ona atu fo atendimentu ba pasiente sira.

“Impaktu mos ba servisu atendimentu ita atu halo ekstensaun ba atendimentu ladiak tanba fatin limitado,” dehan Soares.

Bainhira Jornalista TDW tenta atu halo konfirmasaun ba menejer kompania Ensul, Jose Cordeirus Simoes maibe rejeita atu fo informasaun ho razaun okupadu.

Monday, September 23, 2013

Deskomfia Mediku Sona Mate Pasiente, SEKN Hato'o Ona Relatoriu Ba MP

Foin lalais iha semana kotuk Mediku Foun Timor oan nebe hasai kursu Doutor iha cuba, Nain rua kuaje fulan rua ka tolu ona halao estagio iha Ospital Nasional Guido Valadares, Deskomfia sona mate pasiente ho naran Erosfita Fini.

Ho akontesimentu nee familia pasiente lamenta atetude refere nunee konsidera hanesan hahalok mal pratika no la iha profesionalismu.

Kronolojia husi akontesimentu nee katak, iha loron kinta 19/09 semana kotuk tuku tolu madrugada matebian erosfita fini husu katuas oan atu lori ba iha HNGV tamba nia sente isin manas, no bee doko akompanha sae makas nunee halo ninia ain mamar hotu. Antes nee nia konsulta ona iha Centru saude Comoro tamba isin manas no bee doko sae nee.

Komandante interinu servisu investigasaun Kriminal Nasional (SINK) Manuel Aves, hateten relasiona ho kazu nee, Agora dadaun polisia investigasaun hatoo ona relatoriu ba Ministeriu publiku no wainhira Ministeriu publiku notifika ona mak halo prosesu investigasaun. Afirma Manuel alves ba jornalista sira iha kuartel Jeral Kaikoli,Dili, Segunda (23/09)

Vitima nebe mate nee sidadaun estrageiru (Indonesia) ho idade 39 oan nain tolu mane nain rua feto ida. Notisia husi JNDIARIO